મેના ન્યૂઝવાયર , નવી દિલ્હી: આર્થિક સર્વેક્ષણ 2025-26 માં જણાવાયું છે કે ભારત આંતરરાષ્ટ્રીય વિદ્યાર્થીઓનો વિશ્વનો સૌથી મોટો સ્ત્રોત દેશ તરીકે ઉભરી આવ્યો છે, જેમાં ભારતીય કેમ્પસમાં તુલનાત્મક રીતે ઓછી ઇનબાઉન્ડ ગતિશીલતા સાથે વિદેશમાં અભ્યાસ કરતા ભારતીયોની સંખ્યામાં તીવ્ર વધારો થયો છે. 29 જાન્યુઆરીના રોજ સંસદમાં રજૂ કરાયેલા આ સર્વેક્ષણમાં સરહદ પાર શિક્ષણ પ્રવાહનું પ્રમાણ દર્શાવવામાં આવ્યું છે અને રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ 2020 હેઠળ ઉચ્ચ શિક્ષણના આંતરરાષ્ટ્રીયકરણને નીતિગત પ્રાથમિકતા તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યું છે.
સર્વેમાં જણાવાયું છે કે વિદેશમાં અભ્યાસ કરતા ભારતીયોની સંખ્યા 2016 માં 6.85 લાખથી વધીને 2025 સુધીમાં 18 લાખથી વધુ થઈ ગઈ છે. તેણે આ વધારાને વૈશ્વિક સંદર્ભમાં મૂક્યો, નોંધ્યું કે વિશ્વભરમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે મોબાઇલ વિદ્યાર્થીઓનો સ્ટોક 2001 માં લગભગ 22 લાખથી વધીને 2022 માં 69 લાખ થયો, જેમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, કેનેડા , યુનાઇટેડ કિંગડમ, ઓસ્ટ્રેલિયા, ફ્રાન્સ અને જર્મની મુખ્ય યજમાન દેશોમાં સામેલ છે.
૨૦૨૪ માં, ભારત આવતા દરેક આંતરરાષ્ટ્રીય વિદ્યાર્થી માટે, ૨૮ ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ વિદેશ ગયા હતા, એમ સર્વેમાં જણાવાયું છે. તેમાં એ પણ અહેવાલ આપવામાં આવ્યો છે કે નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૪ માં "વિદેશમાં અભ્યાસ" ઘટક હેઠળ વાર્ષિક બાહ્ય રેમિટન્સ વધીને USD ૩.૪ બિલિયન થયું છે, જે વિદેશમાં શિક્ષણ સંબંધિત ખર્ચ સાથે જોડાયેલા નોંધપાત્ર વિદેશી વિનિમય ખર્ચ તરફ નિર્દેશ કરે છે. સર્વેમાં જણાવાયું છે કે વિદેશમાં ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ કેનેડા , યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, યુનાઇટેડ કિંગડમ અને ઓસ્ટ્રેલિયા સહિત નાના સ્થળોએ ખૂબ કેન્દ્રિત છે.
સરખામણીમાં, ભારતમાં આવતા વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા સામાન્ય રહે છે. સર્વેમાં જણાવાયું છે કે ભારતમાં આંતરરાષ્ટ્રીય વિદ્યાર્થીઓ 2000-01 માં 7,000 થી ઓછા હતા જે 2020 માં વધીને 49,000 થયા, જે રોગચાળા પહેલા હતું, પરંતુ આ હજુ પણ કુલ ઉચ્ચ શિક્ષણ નોંધણીના લગભગ 0.10% છે. તે અગ્રણી યજમાન દેશો સાથે વિપરીત હતું જ્યાં આંતરરાષ્ટ્રીય વિદ્યાર્થીઓ સામાન્ય રીતે નોંધણીમાં 10% થી 40% હિસ્સો ધરાવે છે.
ભારતમાં આંતરરાષ્ટ્રીય વિદ્યાર્થીઓનો પ્રવાહ
દક્ષિણ એશિયામાં, સર્વેક્ષણમાં જણાવાયું છે કે ભારત મુખ્ય યજમાન રહ્યું છે, જે 2023 માં પેટા-પ્રદેશમાં આવનારા તમામ વિદ્યાર્થીઓના ચાર-પાંચમાશથી વધુ વિદ્યાર્થીઓને આકર્ષે છે, જેમાં મોટાભાગે નેપાળ, અફઘાનિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ અને ભૂટાન જેવા પડોશી દેશોના વિદ્યાર્થીઓનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં ઉમેર્યું હતું કે 2011 થી ભારતનો દક્ષિણ એશિયાઈ હિસ્સો ઘણા ટકા ઘટ્યો છે, જ્યારે અન્ય સ્થળોથી સ્પર્ધા વધતી હોવાથી દેશના પ્રાદેશિક મૂલ્ય પ્રસ્તાવને તાજું કરવાની જરૂરિયાતનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.
સર્વેમાં ભારતના પોતાના ઇનબાઉન્ડ નકશામાં પરિવર્તન તરફ પણ ધ્યાન દોરવામાં આવ્યું છે. તેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે કર્ણાટક અને તમિલનાડુ જેવા અગાઉના કેન્દ્રોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય વિદ્યાર્થીઓની નોંધણીમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો છે, જ્યારે પંજાબ, ઉત્તર પ્રદેશ, ગુજરાત અને આંધ્ર પ્રદેશ યજમાન તરીકે ઉભરી આવ્યા છે. તેર શૈક્ષણિક કાર્યક્રમોમાં 1,000 થી વધુ વિદેશી વિદ્યાર્થીઓ છે, જેમાં બેચલર ઓફ ટેકનોલોજી, બેચલર ઓફ બિઝનેસ એડમિનિસ્ટ્રેશન અને બેચલર ઓફ સાયન્સની આગેવાની હેઠળ છે, જેને સર્વેમાં ખર્ચ-અસરકારક, અંગ્રેજી-માધ્યમ STEM અને મેનેજમેન્ટ શિક્ષણમાં ભારતની શક્તિ સાથે જોડવામાં આવ્યું છે.
આંતરરાષ્ટ્રીયકરણના પગલાં અને નિયમનકારી ફેરફારો
સર્વેમાં જણાવાયું છે કે મોટાભાગની સંસ્થાઓની મર્યાદિત આંતરરાષ્ટ્રીય દૃશ્યતા અને નિયમનકારી ઘર્ષણને કારણે ભારતની તેના સ્કેલ અને ખર્ચ લાભોને વિદેશી વિદ્યાર્થીઓ માટે મજબૂત આકર્ષણમાં રૂપાંતરિત કરવાની ક્ષમતા મર્યાદિત થઈ છે. તેમાં આંતરરાષ્ટ્રીયકરણને ટેકો આપવાના હેતુથી નીતિગત પગલાંની રૂપરેખા આપવામાં આવી છે, જેમાં 2022 માં જારી કરાયેલા ભારતીય અને વિદેશી ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓ વચ્ચે શૈક્ષણિક સહયોગ પર યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ કમિશનના નિયમોનો સમાવેશ થાય છે જેથી ટ્વીનિંગ, જોઈન્ટ અને ડ્યુઅલ ડિગ્રી પ્રોગ્રામ્સને સક્ષમ બનાવી શકાય, અને તેમાં નોંધ્યું છે કે ઉચ્ચ શિક્ષણમાં 100% વિદેશી સીધા રોકાણની મંજૂરી છે.
તેમાં ભારતમાં વિદેશી ઉચ્ચ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓના કેમ્પસ સ્થાપવા અને ચલાવવા માટે 2023 માં જારી કરાયેલા UGC નિયમોનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો, જે હેઠળ 15 વિદેશી સંસ્થાઓ કેમ્પસ સ્થાપિત કરે તેવી અપેક્ષા છે. સર્વેમાં આંતરરાષ્ટ્રીયકરણને સહયોગ અને વિનિમયથી આગળ વિસ્તરતું ગણાવ્યું હતું જેમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ફેકલ્ટીની ભરતી, વિદેશી વિદ્યાર્થીઓની નોંધણી અને વિદેશી સંશોધન ભાગીદારીનું નિર્માણ, ઉચ્ચ શિક્ષણ ભંડોળ એજન્સી અને વિશ્વ-સ્તરીય સંસ્થાઓ યોજના જેવી પહેલ દ્વારા માળખાગત સુવિધાઓ અને શૈક્ષણિક ધોરણોમાં સ્થાનિક રોકાણોનો સમાવેશ થાય છે.
"ભારત આંતરરાષ્ટ્રીય વિદ્યાર્થીઓના સૌથી મોટા સ્ત્રોત તરીકે વિશ્વમાં ટોચ પર છે" પોસ્ટ પ્રથમ આરબ સ્પાર્ક પર પ્રકાશિત થઈ.